Bij het zoeken naar kastelen in de late middeleeuwen richt je niet meteen de focus op het Westland. Toch is het de moeite waard dat wél te doen, in de driehoek tussen Vlaardingen, Hoek van Holland en Den Haag. Waarom? Dat wordt haarfijn uit de doeken gedaan in het boek ‘Kastelen en adellijke huizen in het Westland en Midden-Delfland’, geschreven onder leiding van Jacques Moerman.
Zeventien kastelen en zeven buitenplaatsen in die streek worden uitgebreid besproken door specialisten op het gebied van streekhistorie en kastelenkunde. Het boek bevat eerst vier inleidende hoofdstukken, bijvoorbeeld over de relatie tussen de woonplaatsen van de adel en het ontstaan van het landschap aldaar. Ook hechten de auteurs belang aan het beschrijven van de Hoekse en Kabeljauwse Twisten, omdat deze burgeroorlog van wezenlijk belang is geweest voor het al dan niet voortbestaan van de beschreven woningen.
Omdat ik tijdens fietstochten in de buurt van Schipluiden vaak langs de kerk en buitenplaats Op Hodenpijl ben gereden, begon ik als eerste dit hoofdstuk te lezen. De naam gaat terug tot in de twaalfde en dertiende eeuw en is gebruikt als plaatsaanduiding, maar ook als naam voor een heerlijkheid en een kasteel. Het kasteel is tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten in 1351 verwoest. De huidige buitenplaats heeft nog steeds de naam Op Hodenpijl, maar dat is ongeveer het enige dat nog rest. In dit hoofdstuk wordt trouwens verwezen naar het inleidende hoofdstuk IV, waarin Adri van Vliet de machtsstrijd tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten bespreekt.
Dat het Binnenhof in Den Haag ook ter sprake komt, heeft alles te maken met de stichting van drie grafelijke hoven of kastelen in de twaalfde en dertiende eeuw. Dat gebeurde in het parochiegebied Monster. De kastelen Loosduinen en ’s-Gravenzande hebben veel bijgedragen aan de ontginning van het gebied waarin ze stonden. Het kasteel in Den Haag zou uitgroeien tot een permanente grafelijke residentie.
Niet alleen de geschreven informatie verdient een compliment, dat geldt zeker ook voor de vele interessante illustraties. Dat wordt al duidelijk als je het boek openslaat: op het binnen schutblad een afbeelding van een kaart uit 1750, met daarin (getekend) alle besproken kastelen en buitenhuizen.
Alle hoofdstukken bevatten gedegen informatie, ondersteund met een uitgebreide bronnenvermelding achterin het boek. Ook zijn ruim tien bladzijden ingeruimd voor een namenregister, dat bij het terugzoeken uitstekende diensten bewijst. We mogen gerust spreken van een heus standaardwerk dat met veel zorg en toewijding is samengesteld.
Naar aanleiding van deze prachtige uitgave organiseert de Vereniging Kastelen Holland en Zeeland een voorjaarsexcursie op zaterdag 25 april aanstaande. Deze dagvullende uitstap met lezingen en bezoeken geeft inzicht in het ‘wonen en werken op stand’, zoals ook de ondertitel van deze uitgave heet. Noteren dus.
Kastelen en adellijke huizen is november 2025 verschenen bij het Genootschap Oud-Westland en de Historische Vereniging Oud-Schipluiden en kost € 30,00. Niet te koop in de boekhandel. Wel bij het Genootschap Oud-Westland en bij het Westlands Museum (Honselersdijk) en museum Het Tramstation (Schipluiden).
Illustratie
1. omslag van het boek
Recensie
Gerard van Os
Alle boekrecensies zijn terug te vinden op: www.vlaardingenleest.nl Dit is een bijdrage van het recensiecollectief. Lijkt het je leuk om ook een boek te bespreken voor De Vlaardinger, neem dan contact op met Hans Vrugt, eindredacteur van het collectief: hansvrugt@planet.nl